واکاوی جامعه‌شناختی گرایش نوجوانان منطقه رمشک به سوخت‌کشی
✍️اسحق رمشکی
کارشناس ارشد جامعه شناسی مطالعات فرهنگی
شده ام مرثیه نویس مرگ آن هم مرگ نوجوانان نورسی که باید تازه طعم زندگی را می چشیدند رویا می ساختند قد می کشیدند و فرصت می یافتند که جهان را تجربه کنند اما شوربختانه در میان شعله های سرکش خودروهای سوخت کش خاکستر شده اند. دیروز پیکر سوخته نوجوان پانزده ساله دیگری را به خاک سپردیم پدیده ناهنجاری که هر روز قربانی می گیرد نیازمند پرداختن و واکاوی فراتر از ابزار همدردی های احساسی است
عبارت کلیشه ای
«نان به قیمت جان»
دیگر برای توضیح آنچه این سالها و روزها در این منطقه و جغرافیای پیرامونش می گذرد کافی نیست سوخت کشی پدیده ای پیچیده و چند لایه است که نمی توان تمام ابعاد آن را به فقر و بیکاری و ناچاری معیشتی فروکاست بخشی از این واقعیت دردناک این است که مرگ‌های ناشی از سوخت‌کشی در جغرافیای رمشک را نمی‌توان صرفاً به‌عنوان مجموعه‌ای از حوادث رانندگی یا پیامدهای ناگزیر فقر و بیکاری تحلیل کرد. پشت هر خودروی سوخت‌کش علاوه بر مناسبات پیچیده اقتصادی و معیشتی، شبکه‌ای از روابط اجتماعی انگیزه‌های فردی، الگوهای فرهنگی و تصورات نسلی قرار دارد که فهم آنها برای شناخت ریشه‌های این پدیده ضروری است.
آنچه این مسئله را پیچیده‌تر و نگران‌کننده‌تر می‌کند حضور نوجوانانی است که گاهی پیش از آنکه فرصت تجربه کامل کودکی و نوجوانی را پیدا کنند وارد فعالیتی می‌شوند که مرز میان درآمد، هیجان، استقلال و مرگ در آن بسیار باریک است.
در نگاه نخست فقر، بیکاری و محدودیت فرصت‌های اقتصادی مهم‌ترین توضیح برای گرایش به سوخت‌کشی به نظر می‌رسند و مهم ترین بعد این معضل هستند اما آیا همه نوجوانانی که به این فعالیت روی می‌آورند صرفاً برای تأمین نیازهای اولیه زندگی چنین انتخابی می‌کنند؟ آیا نمی‌توان در کنار انگیزه اقتصادی، از میل به تجربه هیجان، اثبات توانایی، کسب اعتبار در میان دوستان و تصور ورود به جهان بزرگسالان نیز سخن گفت؟
به نظر می‌رسد برای فهم این پدیده باید از تحلیل تک‌عاملی فاصله گرفت و آن را در پیوند میان اقتصاد، فرهنگ و روان‌شناسی اجتماعی نوجوانی بررسی کرد.
✅نوجوانی دوره جست‌وجوی هویت و تجربه مرزها نوجوانی صرفاً یک مرحله سنی نیست دوره‌ای حساس از شکل‌گیری هویت استقلال‌طلبی، تجربه‌کردن و جست‌وجوی جایگاه اجتماعی است. نوجوان در این دوره می‌کوشد خود را از موقعیت وابسته کودکی جدا کند و در مناسبات اجتماعی به‌عنوان فردی مستقل و توانمند به رسمیت شناخته شود.در چنین شرایطی سوخت‌کشی ممکن است برای برخی نوجوانان معنایی فراتر از کسب درآمد پیدا کند. رانندگی، تحرک، مواجهه با موقعیت‌های پرتنش و تجربه خطر می‌تواند نوعی احساس قدرت و استقلال ایجاد کند. نوجوان ممکن است با ورود به این فعالیت احساس کند دیگر کودک نیست و توانایی تصمیم‌گیری و مواجهه با شرایط دشوار را دارد.
در اینجا با نوعی تناقض اجتماعی روبه‌رو هستیم نوجوانی که هنوز از نظر قانونی و اجتماعی نیازمند حمایت است گاهی در فعالیتی حضور پیدا می‌کند که مستلزم پذیرش مخاطرات سنگین و مسئولیت‌هایی فراتر از سن اوست
✅اقتصاد هیجان
جذابیت خطر در جهان نوجوانان
یکی از ابعاد کمتر بررسی‌شده سوخت‌کشی، اقتصاد هیجان است.
هیجان‌طلبی در دوره نوجوانی می‌تواند به یکی از عوامل گرایش به رفتارهای پرخطر تبدیل شود. سرعت، تحرک، تجربه موقعیت‌های پیش‌بینی‌ناپذیر و مواجهه با خطر برای برخی افراد جذابیت روانی دارد.
این مسئله به معنای آن نیست که همه نوجوانان سوخت‌کش با انگیزه هیجان وارد این فعالیت می‌شوند بلکه باید احتمال داد که برای بخشی از آنان جذابیت تجربه خطر در کنار منافع اقتصادی نقش داشته باشد.
مسئله مهم‌تر آن است که چرا در محیط اجتماعی برخی نوجوانان فعالیتی چنین پرمخاطره می‌تواند به تجربه‌ای جذاب تبدیل شود؟
شاید بخشی از پاسخ را باید در کمبود فرصت‌های متنوع برای تجربه هیجان، رقابت تحرک و کسب مهارت جست‌وجو کرد. وقتی فضاهای ورزشی، تفریحی، فرهنگی و اجتماعی محدود باشند مکانی و فضایی برای تخلیه انرژی و هیجان دوران نوجوانی وجود نداشته شهری بدون کتابخانه بدون سالن ورزشی بدون باشگاه بدنسازی بدون هیچ رویداد فرهنگی هنری ورزشی با این شرایط فعالیت‌های پرخطر سوخت کشی اعتیاد بزهکاری و موارد فراوان دیگری صد در صد جای خالی تجربه‌های دیگر را پر می کنند
بنابراین فقدان امکان‌های جذاب و معنادار برای زندگی نوجوانانه اهمیت فراوانی برای سلامت جامعه دارد.
✅سوخت‌کشی و میل به بزرگ‌شدن
منزلت اجتماعی در جست‌وجوی هویت
در برخی محیط‌های اجتماعی داشتن درآمد شخصی، استقلال مالی، توانایی رانندگی و مشارکت در تأمین هزینه‌های زندگی می‌تواند نشانه‌ای از بزرگ‌شدن تلقی شود.
نوجوانی که از نظر خانوادگی و اجتماعی هنوز در جایگاه کودک قرار دارد ممکن است از طریق کسب درآمد و ورود به فعالیت‌های اقتصادی احساس کند به موقعیتی تازه دست یافته است.
این تجربه می‌تواند با نوعی کسب منزلت در میان دوستان و همسالان همراه باشد پول وسیله نقلیه و استقلال مالی گاهی به نشانه‌هایی برای نمایش توانایی و اعتبار تبدیل می‌شوند.
از این منظر سوخت‌کشی را می‌توان در برخی موارد به‌مثابه راهی برای کسب سرمایه نمادین بررسی کرد سرمایه‌ای که نه الزاماً در قالب ثروت بلکه در قالب دیده‌شدن، احترام و پذیرفته‌شدن در یک گروه اجتماعی معنا پیدا می‌کند.
البته این فرضیه نیازمند پژوهش میدانی است و نباید آن را به همه نوجوانان یا تمام مناسبات فرهنگی منطقه تعمیم داد.
✅گروه همسالان و عادی‌شدن مخاطره
هیچ نوجوانی در خلأ اجتماعی تصمیم نمی‌گیرد. دوستان، برادران بزرگ‌تر، آشنایان و شبکه‌های ارتباطی در شکل‌گیری نگرش و رفتار او نقش دارند.
وقتی سوخت‌کشی در محیط پیرامونی نوجوان به فعالیتی رایج تبدیل می‌شود امکان دارد مرز میان رفتار پرخطر و رفتار معمولی به‌تدریج کمرنگ شود.
نوجوان با مشاهده افرادی که این فعالیت را انجام می‌دهند و بازمی‌گردند ممکن است احتمال وقوع حادثه را کمتر از واقعیت ارزیابی کند. در چنین شرایطی، تجربه دیگران به معیاری برای قضاوت درباره امنیت تبدیل می‌شود.
این فرایند را می‌توان نوعی عادی‌شدن اجتماعی مخاطره دانست وضعیتی که در آن تکرار یک رفتار حتی اگر خطرناک باشد از حساسیت افراد نسبت به پیامدهای آن می‌کاهد.
در این میان، گروه همسالان می‌تواند هم عامل تشویق و هم مانعی برای فاصله‌گرفتن از فعالیت باشد. نوجوان ممکن است برای حفظ جایگاه خود در جمع دوستان به رفتاری ادامه دهد که در خلوت خود نسبت به خطرات آن آگاهی دارد.
✅مردانگی، جسارت و نمایش توانایی
یکی دیگر از ابعاد قابل تأمل ارتباط احتمالی میان خطرپذیری و تصورات اجتماعی از مردانگی است.
در برخی گروه‌های اجتماعی، جسارت، نترسیدن، استقلال و توانایی مواجهه با موقعیت‌های دشوار با تصویر مردانگی پیوند می‌خورند.
اگر چنین هنجارهایی در جمع دوستان تقویت شوند احتمال دارد نوجوان خطرکردن را نوعی اثبات توانایی و بلوغ تلقی کند.
در این وضعیت فاصله‌گرفتن از یک فعالیت پرخطر ممکن است به‌اشتباه به معنای ترس یا ضعف تعبیر شود.
اما باید در برابر چنین تصوری ایستاد شجاعت به معنای بی‌اعتنایی به جان نیست و بزرگ‌شدن با پذیرفتن خطر مرگ اثبات نمی‌شود.
✅اقتصاد غیررسمی
چه کسانی سود می‌برند و چه کسانی هزینه می‌دهند؟
تحلیل سوخت‌کشی بدون بررسی ساختار اقتصادی و مناسبات قدرت ناقص خواهد بود.
سوخت‌کشی صرفاً به راننده‌ای که پشت فرمان قرار گرفته محدود نمی‌شود بلکه بخشی از یک زنجیره اقتصادی شامل تأمین، واسطه‌گری، خریدوفروش و انتقال سوخت است.
در این زنجیره باید پرسید سهم واقعی نوجوانان از منافع اقتصادی چقدر است و چه کسانی بیشترین سود را از گردش این فعالیت به دست می‌آورند؟
آیا میان میزان درآمد افراد و میزان مخاطره‌ای که می‌پذیرند تناسبی وجود دارد؟
ممکن است کسانی در بخش‌هایی از این زنجیره بدون مواجهه مستقیم با خطر فعالیت کنند درحالی‌که هزینه انسانی و جسمانی آن بر دوش رانندگانی باشد که در معرض تصادف، آتش‌سوزی و مرگ قرار دارند.
اینجاست که سوخت‌کشی از یک مسئله فردی خارج می‌شود و به مسئله‌ای درباره توزیع نابرابر سود و مخاطره تبدیل می‌گردد.
✅جغرافیای نابرابری
وقتی محل تولد بر افق انتخاب‌ها سایه می‌اندازد
نمی‌توان وضعیت نوجوانان رمشک را جدا از ساختار توسعه منطقه‌ای بررسی کرد.
محدودیت فرصت‌های شغلی، ضعف زیرساخت‌ها، فاصله از مراکز برخوردار، کمبود امکانات تفریحی و آموزشی و دشواری دسترسی به فرصت‌های پایدار، همگی می‌توانند بر افق انتخاب‌های نسل جوان تأثیر بگذارند.
در چنین جغرافیایی، مسئله محدودشدن امکان تصور آینده‌ای متفاوت است.
نوجوان باید بتواند آینده‌ای غیر از فعالیت‌های پرخطر را برای خود قابل تصور بداند. باید امکان تجربه موفقیت کسب درآمد، استقلال و منزلت را در مسیرهای دیگری نیز پیش روی خود ببیند.اگر جامعه نتواند چنین افق‌هایی ایجاد کند توصیه به پرهیز از سوخت‌کشی بدون فراهم‌کردن جایگزین‌های واقعی چندان راهگشا نخواهد بود.
✅مرگ‌های تکرارشونده و فرسایش حساسیت اجتماعی
یکی از نگران‌کننده‌ترین پیامدهای تکرار حوادث سوخت‌کشی عادی‌شدن مرگ در حافظه جمعی جامعه است.
خبر آتش‌گرفتن خودرو مرگ یک جوان یا سوختگی چند نوجوان برای مدتی فضای اجتماعی را متأثر می‌کند اما پس از چند روز زندگی روزمره از سر گرفته می‌شود و چرخه پیشین دوباره ادامه پیدا می‌کند.
این تکرار پرسش مهمی را پیش می‌کشد چرا جامعه با وجود مشاهده پیامدهای مرگبار همچنان در بازتولید شرایطی قرار دارد که نوجوانان را به این فعالیت نزدیک می‌کند؟
شاید لازم باشد به جای تمرکز صرف بر لحظه حادثه به شرایطی توجه کنیم که پیش از آن شکل گرفته‌اند به خانواده، مدرسه، گروه دوستان، ساختار اقتصادی، سیاست‌های توسعه‌ای و فرهنگی که در مجموع میدان انتخاب نوجوانان را می‌سازند.
✅از سرزنش نوجوانان تا مسئولیت اجتماعی
در مواجهه با این پدیده نباید نوجوانان را به دلیل انتخاب‌های پرخطرشان سرزنش کرد و تمام مسئولیت را بر دوش آنان گذاشت در عین حال نباید عاملیت و نقش تصمیم‌های فردی را نیز نادیده گرفت.
نوجوانان در بستری از شرایط اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی تصمیم می‌گیرند شرایطی که همیشه در کنترل آنان نیست.
بنابراین مواجهه با این مسئله به مجموعه‌ای از مداخلات نیاز دارد
ایجاد فرصت‌های شغلی قانونی، توسعه امکانات ورزشی و فرهنگی، مهارت‌آموزی، حمایت از خانواده‌ها، تقویت نقش مدرسه و فراهم‌کردن مسیرهای واقعی برای استقلال اقتصادی نوجوانان.
مهم‌تر از همه باید به نوجوانان فرصت داد تا بدون قرارگرفتن در معرض خطر مرگ، هیجان، استقلال، اعتبار اجتماعی و احساس توانمندی را تجربه کنند.
مسئله آینده یک نسل است
سوخت‌کشی در رمشک را باید فراتر از یک فعالیت اقتصادی پرخطر و در پیوند با مجموعه‌ای از مناسبات اجتماعی و فرهنگی فهم کرد.
نوجوانی که وارد این چرخه می‌شود ممکن است هم‌زمان به دنبال درآمد، استقلال، هیجان، منزلت و اثبات توانایی‌های خود باشد. نمی‌توان همه این انگیزه‌ها را در یک مفهوم، مانند فقر، خلاصه کرد. پرسش های اساسی مهمی وجود دارد که بدون پاسخ به آنها و فراهم کردن شرایط مناسب و ایده آل بعید است این معضل پیچیده چند بعدی حل شود و مانع از قربانی شدن جان انسان ها شود .
چه شرایطی ساخته ایم که خطر برای بخش از این نسل به تجربه ای عادی و حتی جذاب تبدیل شده است ؟
چه شرایطی در زندگی اجتماعی آنان شکل گرفته است که خطر می‌تواند به یکی از مسیرهای تجربه استقلال و بزرگ‌شدن تبدیل شود؟
درد ناک تر اینکه مرگ ها به صورت روتین تکرار می شوند خبرها می آیند شهر در بهت فرو می رود خانواده ها داغدار می شوند چند روزی سوگوار می شویم روانمان آرزده می شود دوباره همه چیز به روال سابق باز می گردد
هر نوجوانی که در این چرخه جان می‌بازد فقط یک قربانی حادثه نیست یادآور آینده‌ای است که می‌توانست شکل دیگری داشته باشد.
جامعه‌ای که برای نوجوانانش مسیرهای متنوعی برای تجربه زندگی، کسب هویت، استقلال و موفقیت فراهم نکرده باشد، نمی‌تواند صرفاً با هشدار درباره خطر، آنان را از جاده‌های مرگ دور کند.
نجات نوجوانان از چرخه سوخت‌کشی، به معنای بازگرداندن امکان آینده به نسلی است که حق دارد بزرگ‌شدن را بدون تجربه مرگ بیاموزد فرصت بزرگ شدن پیدا کند در کلاس درس میدان ورزش کارگاه هنر و خلاقیت میان کتاب ها و کارگاه های نداشته رویا هایش را برای ساختن آینده خود و جامعه جست و جو کند نه در میان جاده های که هر لحظه ممکن است آخرین مسیر زندگی برای خود و بقیه شهروندانی باشد که در این جاده های مرگ تردد می کنند.