نشست نقد و بررسی “رمان خدافرید” اثر منتخب کتاب سال استان کرمان

پایگاه خبری تحلیلی لوار/ این نشست با حضور هنرمندان، نویسندگان و علاقه مندان به ادبیات و به دبیری حسین سبزه صادقی در سالن سرای اهل قلم تالار فرهنگ و هنر برگزار شد.

در این نشست، رضا شمسی با تأکید بر ساختار اپیزودیک رمان، اشاره کرد که خدافرید روایتی است که مرزهای ژانری را درمی‌نوردد و چیزی بین نمایشنامه، فیلمنامه و رمان خلق کرده است. به اعتقاد وی، ارزش اصلی اثر دقیقاً در همین شکل روایی نامتعارف نهفته است که خواننده را همزمان در فضای سینما، ادبیات و درام قرار می‌دهد. این رویکرد، روایت را پویا و تصویری کرده و به اثر بعدی چندرسانه‌ای می‌بخشد.

شمسی در بخش محتوایی تحلیل خود، به مسئله باروری زن بدون همبستری در رمان اشاره کرد و آن را ارجاعی به اسطوره‌هایی مانند آناهیتا دانست. اما نکته مهم از دیدگاه او، تقابل یا وارونگی این اسطوره در رمان بود: در حالی که اسطوره‌هایی مانند آناهیتا نماد زایش، برکت و زندگی‌بخشی هستند، محصول این باروری در خدافرید نسلی است که زندگی شادی ندارد و در فقر و رنج به سر می‌برد.

از نظر شمسی، استفاده از لهجه و واژگان محلی جنوب ایران یکی از نقاط قوت اثر است. او بیان کرد که «آوای جنوب در سرت می‌پیچد» و نویسنده توانسته با حفظ سادگی، وضوح و رسایی، حس و فضای جغرافیایی و فرهنگی روایت را به شکلی ملموس منتقل کند. این کاربرد زبان، نه تنها به غنای اثر افزوده، بلکه باعث همذات‌پنداری بیشتر خواننده با فضا و شخصیت‌ها شده است.

رضا شمسی همچنین خاطرنشان کرد که در خدافرید با شخصیت‌پردازی کلاسیک  روبه‌رو نیستیم، بلکه نویسنده تمرکز خود را بر توصیف صحنه‌ها و موقعیت‌ها قرار داده است. به بیان دیگر، فضا و موقعیت‌های داستانی خود به جای شخصیت‌ها پیشبرنده روایت هستند. این رویکرد، اثر را به سمت روایتی تصویری و موقعیت‌محور سوق داده که با فرم اپیزودیک آن همخوانی کامل دارد.

در ادامه این  نشست،رضا ذوالعلی در ابتدا به نقش کلانی‌تر و اهمیت رمان در جامعه پرداخت: رمان به ما امکان زندگی کردن تجربه‌های مختلف را می‌دهد. در جوامع مدرن، معمولاً قشر متوسط سازنده و مصرف‌کننده اصلی رمان است، اما متأسفانه در ایران شاهد حذف تدریجی این قشر هستیم که پیامدهای فرهنگی خاص خود را دارد.

وی افزود: سینمای ما برای موفقیت باید به ادبیات نگاه کند. نمونه جهانی آن جی.کی. رولینگ است که از رمان‌های هری پاتر، فیلم‌های متعددی ساخته شد. این تعامل بین رسانه‌ها می‌تواند غنای هنری ایجاد کند.

وی با اشاره به عناصر سازنده رمان گفت: یک رمان چندین عنصر دارد که باعث می‌شود خوانده شود، یکی از مهم‌ترین آن‌ها پیرنگ است. رمان خدافرید به رغم حجم کم، پیرنگ به شدت قوی‌ای دارد. در هر سه چهار صفحه یک حادثه بزرگ داریم که به شکلی بدیهی و باورپذیر رخ می‌دهد.

ذوالعلی به شیوه خاص شخصیت‌پردازی در این رمان اشاره کرد: شخصیت‌پردازی کلاسیک نداریم. مثلاً از شخصیت فالو فقط دو چشم و موهای سیاه افشان می‌بینیم، اما با این وجود، فالو را خیلی خوب می‌شناسیم و در ذهن ما می‌ماند. اولین چیزی که از یک داستان فراموش می‌شود زبان است و آخرین چیزی که می‌ماند شخصیت‌ها. ما شاید زبان بینوایان را به خاطر نداشته باشیم، اما همه کوزت و ژان والژن را به یاد داریم. در رمان خدافرید نیز شخصیت‌ها همه زنده، پویا و به یادماندنی هستند. آن‌ها غمگین می‌شوند، اغوا می‌شوند، شاد می‌شوند و ما با پوست و گوشت و استخوان‌مان آن‌ها را درک می‌کنیم.

وی درباره زبان رمان گفت: زبان یک مرز دارد بین شاعرانگی و سانتیمانتالیسم که خانم سالارکریمی خیلی خوب روی این مرز راه رفته است. همچنین ایشان سبک رئالیسم جادویی را به خوبی درک کرده و توانسته آن را در رمان پیاده کند.

ذوالعلی به بعد جهانی رمان اشاره کرد: در بحث بومی‌گرایی، رمان خدافرید با اینکه درباره قومی در جنوب ایران است، اما کاملاً می‌توان آن را به همه جای جهان تسری داد. این اثر وجوه جهان‌شمول انسانی قوی‌ای دارد.

وی افزود: رمان خدافرید جنبه‌های اسطوره‌ای و کهن‌الگویی قدرتمندی دارد. آدم‌ها در این رمان درگیر خدایان نیستند، بلکه درگیر تقدیر خودشان هستند و با تقدیرشان می‌جنگند. این رمان وجه خاورمیانه‌ای دارد که در آن درد و رنج تا نهایت خودش پیش می‌رود و اثری بسیار غم‌انگیز است.

در پایان، رضا ذوالعلی به ویژگی منحصربه‌فرد ریتم روایت اشاره کرد: «رمان پاگرد ندارد و جایی برای نفس کشیدن به مخاطب نمی‌دهد. بر خلاف نظر بسیاری، من معتقدم این نقطه قوت اثر است که تا پایان، مخاطب را درگیر نگه می‌دارد. داستان مثل یک معشوقه دیوانه وحشی عاشق پیشه می‌گوید: “منو یه ثانیه هم ول نکن” و اجازه نمی‌دهد رهایش کنی.

گفتنی است این نشست به همت نشر فرهنگ عامه و با همکاری اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی کرمان برگزار شد.

تصاویر: محمدرضا براهام