ایران؛ سرزمینِ لهجههای رنگارنگ
دوم اسفندماه (۲۱ فوریه)، روز جهانی زبانِ مادری
✍️دکتر _فرخرو شهابی_ ، پژوهشگر زبان و ادب فارسی
دوم اسفندماه (۲۱ فوریه) از سوی سازمان یونسکو، روز جهانی زبانِ مادری نام گرفتهاست. دلیل این نامگذاری کمک به تنوعِ زبانی و فرهنگی ملتها بوده. در واقع این نامگذاری از زمانی آغاز شد که در سال ۱۹۵۲ دانشجویان دانشگاههای مختلفِ شهرِ _داکا_ یعنی پایتخت امروزی بنگلادش که در آن زمان پاکستان شرقی نامیده میشد و هنوز مستقل نشده بود، برای ملی کردن زبان بنگالی بهعنوان دومین زبان پاکستان (در کنار زبانِ اردو) دست به تظاهرات مسالمتآمیز زدند اما در پی این تظاهرات عدهای از دانشجویان کشته شدند. پس از استقلال کشور بنگلادش از پاکستان، به درخواست این کشور سازمان یونسکو در ۱۷ نوامبر سال ۱۹۹۹ روز ۲۱ فوریه را روزِ جهانی زبانِ مادری اعلام کرد. بنابراین از آن زمان تاکنون در این روز بیشتر کشورها با برنامههای متنوع فرهنگی، این روز را گرامی میدارند.
اصلا اصطلاح زبانِ مادری چیست؟ زبانِ مادری به نخستین زبانی گفته میشود که کودک تکلم و سخن گفتن به آن را یاد میگیرد، زبانی سرشار از عواطف و احساسات، زبانی برای تفکر و اندیشیدن. زبانِ مادری یک سرمایهی فرهنگی است به طوری که اگر هر یک از ما به زبان یا زبانهای دیگری غیر از زبانِ مادری مسلط باشیم باز برای بیان عواطف و احساساتمان به زبانِ مادری پناه میبریم. زبانِ مادری وسیلهای برای برقراری ارتباط، انتقال فرهنگها، ارزشها، سنتها و… است و جزء اصلی هویت فردی و جمعی همهی ما به شمار میرود.
ایران؛ سرزمینی متمدن با فرهنگی کُهن و دیرپاست. اصالت، شکوه و ماندگاری ایرانِ فرهنگی به واسطهی تلاش و کوشش همهی اقوام این سرزمین است، سرزمینی با گستردگی و جغرافیایی وسیع، اقوام، زبانها، گویشها و لهجههای رنگارنگ (ترکی، بلوچی، کُردی، لُری، عربی، گیلکی و…) و با یک زبان مشترک، زبانِ شیرینِ فارسی. پس حفظ، نگهداری و تقویت زبانِ مادری باعث بزرگی و عظمت یک قوم و یک سرزمین میشود و اگر زبانِ مادری مورد بیتوجهی و بیمهری قرار بگیرد یا بزرگترها و نسل جوان جامعهی ما از گفتوگو به زبان محلی به هر دلیلی پرهیز کنند، انگار بخشی از هویت، فرهنگ و اصالت یک قوم کمرنگ میشود و به بوتهی فراموشی سپرده میشود. میتوان با برنامههای شاد و متنوع فرهنگی به زبان و گویش محلی، پخش آواها و موسیقیهای محلی و سنتی، چاپ نشریه و کتاب به زبان محلی در مناطق مختلف و موارد فراوانی ازین گونه، در حفظ و نگاهداشت زبانها و گویشهای محلی و خُرده فرهنگها تلاش کرد. ذکر این نکته، مهم و ضروری است که پشتوانه و تکیهگاه همهی این زبانها، گویشها و لهجهها، زبان فارسی است.در حقیقت به لحاظ تاریخی، زبان فارسی زبانِ مادری تمامی ایرانیان با هر لهجه و گویشی است، قرنهاست که زبانِ شعر، ادب، تاریخنگاری، آموزش، فرهنگ و… همهی اقوام و مردمان ایران زمین، زبان فارسی بوده و خواهد بود و همین زبان پیوند دهندهی همهی فرزندان این مرز و بوم است. بیتردید اگر روزی زبان فارسی دچار سستی و رخوت و نفوذ فرهنگی قرار گیرد، همهی این گویشها و لهجهها و… نیز دچار فراموشی و ضعف خواهند گشت، زمانی زبان فارسی از ترکیهی امروزی تا شبه قاره هند زبانِ رسمی و علمی بود اما توسط قدرتهای سلطهگر در معرض ضعف قرار گرفت و انگلیسیها در شبه قاره هند، زبان فارسی که زبان رسمی و دیوانی در آن زمان بود را حذف و زبان انگلیسی را جایگزین کردند، بنابراین همانگونه که درفش و پرچم ملی و خاک و سرزمین مهم است، زبان نیز مهم است.
در پایان امیدوارم وزارت آموزش و پرورش براساس اصل پانزدهم قانون اساسی، تدریس و آموزش به زبان محلی را در کنار زبانِ رسمی کشور مد نظر قرار بدهد، همانگونه که در دانشگاه کردستان رشتهی زبان و ادبیات کُردی ایجاد شده، در سطح مدارس نیز این مهم مورد توجه قرار بگیرد.